نکات کلیدی
دیابت بارداری نوعی دیابت است که برای اولین بار در دوران بارداری، معمولا در نیمه دوم آن، تشخیص داده میشود. نام پزشکی آن «دیابت ملیتوس بارداری» یا GDM است. خبر خوب این است که دیابت بارداری با تشخیص بهموقع و کنترل قند خون، در بیشتر موارد به یک بارداری سالم و نوزاد سالم ختم میشود و معمولا بعد از زایمان برطرف میشود. اما اگر کنترل نشود، هم برای مادر و هم برای جنین خطر دارد و احتمال ابتلای مادر به دیابت نوع ۲ را در سالهای بعد بالا میبرد. در این مقاله از دکتر چک بر اساس راهنمای انجمن دیابت آمریکا (ADA) و دستورالعمل وزارت بهداشت ایران، علائم، علت، آزمایشها، درمان، رژیم غذایی و پیشگیری از دیابت بارداری را توضیح میدهیم.
ویدیو دیابت بارداری
دیابت بارداری چیست و چقدر شایع است؟
در دیابت بارداری، بدن مادر نمیتواند به اندازه کافی انسولین بسازد تا با مقاومت به انسولینی که طبیعتا در بارداری ایجاد میشود، مقابله کند و در نتیجه قند خون بالا میرود. این بیماری معمولا بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری تشخیص داده میشود.
دیابت بارداری رو به افزایش است. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC)، میزان آن بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ حدود ۳۰ درصد افزایش یافت و از ۶ درصد به ۷.۸ درصد بارداریها رسید. افزایش سن مادران در زمان بارداری، اضافه وزن و کمتحرکی از دلایل این افزایش هستند.
ابتلا به دیابت بارداری به این معنا نیست که قبل از بارداری دیابت داشتهاید یا حتما بعد از آن دیابت خواهید داشت؛ اما خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ در آینده را افزایش میدهد.
علائم دیابت بارداری
بیشتر زنان مبتلا به دیابت بارداری هیچ علامتی ندارند و بیماری فقط با آزمایش قند خون مشخص میشود. به همین دلیل آزمایش غربالگری برای همه خانمهای باردار اهمیت دارد. اگر قند خون خیلی بالا باشد، ممکن است این علائم دیده شوند:
- تشنگی زیاد؛
- تکرر ادرار؛
- خستگی زیاد؛
- تاری دید؛
- عفونتهای مکرر قارچی واژن یا عفونت ادراری.
تشنگی، خستگی و تکرر ادرار در بارداری طبیعی هم شایع هستند؛ بنابراین نمیتوان فقط با علائم، دیابت بارداری را تشخیص داد.
علت دیابت بارداری چیست؟
در دوران بارداری، جفت هورمونهایی مثل «لاکتوژن جفتی انسانی» (hPL)، پروژسترون و کورتیزول ترشح میکند که برای رشد جنین ضروریاند. این هورمونها بهتدریج بدن مادر را در برابر انسولین مقاوم میکنند تا گلوکز بیشتری در خون بماند و به جنین برسد. این مقاومت به انسولین در نیمه دوم بارداری بیشتر میشود.
در بیشتر زنان، لوزالمعده با ترشح انسولین بیشتر این مقاومت را جبران میکند. اما اگر لوزالمعده نتواند انسولین کافی بسازد، قند خون بالا میرود و دیابت بارداری ایجاد میشود.
حتما بخوانید: رابطه جنسی در بارداری؛ آیا نزدیکی در بارداری بیخطر است؟
چه کسانی بیشتر در معرض دیابت بارداری هستند؟
- اضافه وزن یا چاقی قبل از بارداری (شاخص توده بدنی ۳۰ یا بیشتر)؛
- افزایش وزن زیاد در بارداری؛
- سن بالای ۲۵ سال، و بهخصوص بالای ۳۵ سال؛
- سابقه دیابت بارداری در بارداری قبلی؛
- سابقه خانوادگی دیابت در پدر، مادر، خواهر یا برادر؛
- تولد نوزاد قبلی با وزن بیش از ۴ کیلوگرم؛
- پیشدیابت (قند خون ناشتای کمی بالا قبل از بارداری)؛
- فشار خون بالا یا چربی خون بالا؛
- سندرم تخمدان پلیکیستیک یا آکانتوزیس نیگریکانس (لکههای تیره مخملی پوست) که نشانه مقاومت به انسولین هستند؛
- بارداری دوقلو یا چندقلو؛
- سابقه سقط جنین مکرر یا تولد نوزاد مرده بدون علت مشخص؛
- مصرف داروهای کورتونی (گلوکوکورتیکوئیدها)؛
- کمتحرکی؛
- تبار جنوب آسیا، خاورمیانه، آفریقا یا آمریکای لاتین.
با این حال، دیابت بارداری ممکن است در زنانی که هیچکدام از این عوامل خطر را ندارند هم ایجاد شود.
آزمایش و تشخیص دیابت بارداری

آزمایش قند ناشتا در اولین ویزیت بارداری
بر اساس دستورالعمل وزارت بهداشت، برای همه خانمهای باردار در اولین ویزیت بارداری، آزمایش قند خون ناشتا درخواست میشود تا دیابتی که از قبل وجود داشته اما تشخیص داده نشده، شناسایی شود. اگر قند ناشتا ۱۲۶ میلیگرم در دسیلیتر یا بیشتر باشد، احتمال دیابت آشکار وجود دارد و آزمایش تکرار میشود. اگر بین ۹۳ تا ۱۲۵ باشد، پزشک پیگیری و بررسی بیشتری انجام میدهد.
آزمایش تحمل گلوکز در هفته ۲۴ تا ۲۸
همه خانمهای بارداری که قبلا دیابت آنها تشخیص داده نشده، باید بین هفته ۲۴ تا ۲۸ بارداری آزمایش تحمل گلوکز بدهند. دو روش برای این آزمایش وجود دارد:
۱- روش یکمرحلهای (آزمایش ۷۵ گرمی): این روش، روش توصیهشده در برنامه کشوری ایران و انجمن دیابت آمریکا است.
- صبح و پس از حداقل ۸ ساعت ناشتایی، قند خون ناشتا اندازهگیری میشود؛
- محلولی حاوی ۷۵ گرم گلوکز مینوشید؛
- یک ساعت و دو ساعت بعد، دوباره قند خون اندازهگیری میشود. در این فاصله باید در آزمایشگاه بنشینید و چیزی نخورید.
اگر فقط یکی از این اعداد برابر یا بیشتر از مقادیر زیر باشد، دیابت بارداری تشخیص داده میشود:
- ناشتا: ۹۲ میلیگرم در دسیلیتر؛
- یک ساعت بعد: ۱۸۰ میلیگرم در دسیلیتر؛
- دو ساعت بعد: ۱۵۳ میلیگرم در دسیلیتر.
۲- روش دومرحلهای: این روش بیشتر در آمریکا و توسط کالج زنان و زایمان آمریکا (ACOG) استفاده میشود.
- مرحله اول (تست چالش گلوکز): بدون نیاز به ناشتایی، محلول ۵۰ گرم گلوکز را مینوشید و یک ساعت بعد قند خون اندازهگیری میشود. اگر نتیجه از حد تعیینشده (۱۳۰، ۱۳۵ یا ۱۴۰ بسته به آزمایشگاه) بالاتر باشد، مرحله دوم انجام میشود؛
- مرحله دوم (آزمایش ۱۰۰ گرمی سهساعته): در روزی دیگر و بهصورت ناشتا، محلول ۱۰۰ گرم گلوکز مینوشید و قند خون ناشتا و یک، دو و سه ساعت بعد اندازهگیری میشود.
در روش دومرحلهای، اگر دو عدد یا بیشتر برابر یا بالاتر از این مقادیر باشد، دیابت بارداری تشخیص داده میشود: ناشتا ۹۵، یک ساعت ۱۸۰، دو ساعت ۱۵۵ و سه ساعت ۱۴۰ میلیگرم در دسیلیتر.
حتما بخوانید: جوش زدن در بارداری و ۱۰ روش درمان فوری در خانه
انواع دیابت بارداری
دیابت بارداری به دو نوع تقسیم میشود: نوع A1 که فقط با رژیم غذایی و ورزش کنترل میشود، و نوع A2 که برای کنترل قند به انسولین یا دارو نیاز دارد.
درمان دیابت بارداری

اندازهگیری قند خون در خانه
بعد از تشخیص، پزشک از شما میخواهد قند خون را با دستگاه تست قند در خانه اندازه بگیرید؛ معمولا صبح ناشتا و یک یا دو ساعت بعد از هر وعده غذایی. اهداف قند خون در بارداری بر اساس راهنمای انجمن دیابت آمریکا اینها هستند:
- ناشتا: کمتر از ۹۵ میلیگرم در دسیلیتر؛
- یک ساعت بعد از غذا: کمتر از ۱۴۰ میلیگرم در دسیلیتر؛
- یا دو ساعت بعد از غذا: کمتر از ۱۲۰ میلیگرم در دسیلیتر.
اعداد را یادداشت کنید و در هر ویزیت به پزشک نشان دهید.
رژیم غذایی و ورزش
بیشتر زنان مبتلا به دیابت بارداری فقط با تغییر رژیم غذایی و فعالیت بدنی منظم، قند خونشان کنترل میشود. پیادهروی ۱۰ تا ۱۵ دقیقهای بعد از هر وعده غذایی به کاهش قند بعد از غذا کمک میکند. در مجموع، حدود ۳۰ دقیقه فعالیت متوسط در بیشتر روزهای هفته، در صورتی که پزشک منعی نداشته باشد، توصیه میشود.
انسولین و دارو
اگر با رژیم و ورزش، قند خون به اهداف بالا نرسد، دارو لازم میشود. انجمن دیابت آمریکا انسولین را داروی ارجح در دیابت بارداری میداند، چون از جفت عبور نمیکند. قرصهای متفورمین و گلیبنکلامید از جفت عبور میکنند و بهعنوان درمان خط اول توصیه نمیشوند، هرچند پزشک در برخی شرایط ممکن است متفورمین تجویز کند. پزشک نحوه و زمان تزریق انسولین را آموزش میدهد. زنانی که انسولین میزنند باید علائم افت قند خون (لرزش، تعریق، گیجی) را بشناسند و همیشه یک خوراکی شیرین همراه داشته باشند.

مراقبتهای بیشتر بارداری
در دیابت بارداری، بهخصوص اگر انسولین مصرف میکنید، ویزیتهای بارداری بیشتر میشود و پزشک ممکن است سونوگرافیهای بیشتری برای بررسی رشد جنین و مقدار مایع آمنیوتیک درخواست کند. زمان و نوع زایمان بر اساس کنترل قند و وزن تخمینی جنین تعیین میشود.
رژیم غذایی در دیابت بارداری
هدف رژیم غذایی، کنترل قند خون همراه با تامین نیازهای مادر و جنین است. دیابت بارداری زمان مناسبی برای رژیم لاغری یا حذف کامل کربوهیدراتها نیست. بهتر است یک برنامه غذایی شخصی را با کمک متخصص تغذیه تنظیم کنید. اصول کلی اینها هستند:
- سه وعده اصلی و دو تا سه میانوعده: کربوهیدرات را در طول روز پخش کنید و وعدهها را حذف نکنید. یک میانوعده سبک قبل از خواب به کنترل قند ناشتای صبح کمک میکند؛
- کربوهیدراتهای پرفیبر: نان سبوسدار، برنج قهوهای، جو، حبوبات مثل عدس، لوبیا و نخود و سبزیجات؛
- میوه کامل به جای آبمیوه: میوه را در مقدار متعادل و همراه با پروتئین یا چربی سالم بخورید؛
- پروتئین در هر وعده: مرغ، ماهی، گوشت کمچرب، تخممرغ، لبنیات، حبوبات و آجیل؛
- چربیهای سالم: روغن زیتون، آجیل و دانهها، آووکادو؛
- محدود کردن قندهای ساده: شیرینی، نوشابه، آبمیوه صنعتی، نان سفید، برنج سفید زیاد و خرما و کشمش زیاد؛
- صبحانه: قند خون در صبح معمولا حساستر است؛ صبحانه را با پروتئین و کربوهیدرات کمتر شروع کنید.
حتما بخوانید: علت گرفتگی ساق پا در دوران بارداری و روشهای درمان خانگی
عوارض دیابت بارداری
اگر دیابت بارداری کنترل نشود، گلوکز اضافی از جفت عبور میکند و لوزالمعده جنین انسولین بیشتری میسازد. این موضوع میتواند باعث این عوارض شود:
عوارض برای نوزاد
- وزن زیاد هنگام تولد (ماکروزومی)، معمولا بیش از ۴ کیلوگرم؛
- «دیستوشی شانه»: گیر کردن شانه نوزاد هنگام زایمان طبیعی و احتمال آسیب به نوزاد؛
- زایمان زودرس و مشکلات تنفسی؛
- افت قند خون نوزاد در ساعات اول بعد از تولد؛
- زردی نوزاد؛
- افزایش خطر چاقی و دیابت نوع ۲ در آینده؛
- در موارد کنترلنشده، افزایش خطر مردهزایی.
عوارض برای مادر
- فشار خون بالا و پرهاکلامپسی؛
- افزایش احتمال سزارین؛
- تکرار دیابت بارداری در بارداریهای بعدی؛
- خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ و بیماریهای قلبی در سالهای بعد. طبق CDC، حدود نیمی از زنان مبتلا به دیابت بارداری بعدا به دیابت نوع ۲ مبتلا میشوند.
کنترل خوب قند خون، خطر بیشتر این عوارض را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد.
بعد از زایمان چه باید کرد؟
در بیشتر زنان، قند خون بلافاصله بعد از زایمان به حالت طبیعی برمیگردد. اما برای اطمینان، باید ۴ تا ۱۲ هفته بعد از زایمان (طبق برنامه کشوری ایران ۶ تا ۱۲ هفته بعد) دوباره آزمایش تحمل گلوکز ۷۵ گرمی بدهید. اگر نتیجه طبیعی بود، آزمایش قند خون را دستکم هر ۳ سال یک بار تکرار کنید. شیردهی، کاهش وزن اضافه و فعالیت بدنی منظم، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را کاهش میدهند. اگر قصد بارداری بعدی دارید، قبل از بارداری قند خون خود را چک کنید.
پیشگیری از دیابت بارداری
نمیتوان بهطور کامل از دیابت بارداری پیشگیری کرد، اما این عادتها خطر آن را کم میکنند:
- اگر قبل از بارداری اضافه وزن دارید، حتی کاهش ۵ تا ۷ درصد وزن کمککننده است؛
- در طول بارداری فعالیت بدنی منظم مثل پیادهروی داشته باشید؛
- افزایش وزن بارداری را در محدوده توصیهشده پزشک نگه دارید؛
- رژیم غذایی سالم با فیبر بالا و قند ساده کم داشته باشید؛
- اگر سابقه دیابت بارداری یا عوامل خطر دیگر دارید، قبل از بارداری قند خون خود را چک کنید.
سوالات متداول درباره دیابت بارداری
آیا دیابت بارداری بعد از زایمان خوب میشود؟
در بیشتر موارد بله، اما خطر دیابت نوع ۲ در آینده بالا میماند و آزمایش بعد از زایمان و پیگیری منظم ضروری است.
آیا با دیابت بارداری میتوان زایمان طبیعی داشت؟
بله. دیابت بارداری بهتنهایی دلیل سزارین نیست. اگر قند خون خوب کنترل شود و جنین درشت نباشد، بیشتر زنان میتوانند زایمان طبیعی داشته باشند.
آیا انسولین برای جنین ضرر دارد؟
خیر. انسولین از جفت عبور نمیکند و بیخطرترین داروی کنترل قند در بارداری است. قند خون کنترلنشده برای جنین بسیار خطرناکتر از انسولین است.
جمعبندی
دیابت بارداری معمولا علامتی ندارد و فقط با آزمایش تشخیص داده میشود؛ بنابراین قند ناشتا در اولین ویزیت و آزمایش تحمل گلوکز ۷۵ گرمی در هفته ۲۴ تا ۲۸ بارداری را جدی بگیرید. بیشتر مادران با رژیم غذایی مناسب، پیادهروی بعد از غذا و اندازهگیری منظم قند خون، دیابت بارداری را کنترل میکنند و اگر لازم باشد، انسولین داروی ارجح است. بعد از زایمان، آزمایش قند را فراموش نکنید و برای پیشگیری از دیابت نوع ۲، سبک زندگی سالم را ادامه دهید.
منابع:
- American Diabetes Association – Standards of Care in Diabetes 2026
- CDC – Gestational Diabetes
- CDC NCHS – Gestational Diabetes Rates 2016–2020
- دستورعمل غربالگری و تشخیص دیابت بارداری – وزارت بهداشت
- Healthline – Gestational Diabetes
مطالب این مقاله جایگزین مشاوره پزشکی نیست. برای تشخیص و درمان دیابت بارداری، با پزشک یا ماما مشورت کنید.





