نکات کلیدی
گریه زیاد، بیقراری و دست کشیدن یا کشیدن گوش در نوزادان، در بسیاری از موارد میتواند نشانه عفونت گوش میانی باشد. عفونت گوش یکی از شایعترین بیماریهای دوران نوزادی و کودکی است؛ بر اساس اطلاعات موسسه ملی ناشنوایی و اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD)، از هر ۶ کودک، ۵ کودک تا سهسالگی دستکم یک بار به عفونت گوش مبتلا میشوند و این بیماری شایعترین دلیل مراجعه والدین به پزشک کودک است.
بیشتر عفونتهای گوش طی چند روز بهتر میشوند، اما نوزادان زیر ۶ ماه و کودکانی که علائم شدید دارند باید حتما توسط پزشک معاینه شوند. عفونتهای مکرر یا مایعی که مدت طولانی پشت پرده گوش باقی بماند، ممکن است شنوایی کودک را موقتا کم کند و روی یادگیری گفتار اثر بگذارد. در این مقاله از دکتر چک بر اساس آخرین راهنماهای آکادمی اطفال آمریکا (AAP) و سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، علائم، علتها، درمان دارویی، مراقبتهای خانگی بیخطر و روشهای پیشگیری از عفونت گوش میانی نوزادان را توضیح میدهیم. همچنین میگوییم کدام درمانهای خانگی رایج برای نوزاد خطرناکاند.
عفونت گوش میانی چیست و چرا در نوزادان شایع است؟
عفونت گوش میانی یا اوتیت میانی حاد، التهاب و عفونت فضای پشت پرده گوش است. این عفونت معمولا به دنبال سرماخوردگی یا عفونت تنفسی ایجاد میشود: ترشحات و التهاب، «شیپور استاش» (لوله باریکی که گوش میانی را به پشت حلق وصل میکند) را میبندد، مایع در گوش میانی جمع میشود و باکتریها یا ویروسها در آن رشد میکنند.
نوزادان و کودکان کوچک به چند دلیل بیشتر از بزرگسالان دچار عفونت گوش میشوند:
- شیپور استاش در کودکان کوتاهتر و افقیتر است و مایع بهسختی از گوش میانی تخلیه میشود؛
- سیستم ایمنی نوزادان هنوز کامل نشده است؛
- لوزه سوم (آدنوئید) در کودکان بزرگتر است و اگر ملتهب شود، میتواند دهانه شیپور استاش را ببندد؛
- نوزادان و کودکان نوپا زیاد سرما میخورند، بهخصوص اگر به مهدکودک بروند.
بیشترین شیوع عفونت گوش بین ۶ ماهگی تا ۲ سالگی است و با بزرگتر شدن کودک، کمتر میشود.

علائم عفونت گوش میانی در نوزادان
نوزاد نمیتواند بگوید گوشم درد میکند؛ بنابراین باید به نشانههای رفتاری توجه کنید. علائم معمولا سریع و اغلب چند روز بعد از سرماخوردگی شروع میشوند:
- کشیدن، مالیدن یا دست زدن مکرر به گوش؛
- گریه بیشتر از معمول و بیقراری، بهخصوص هنگام دراز کشیدن؛
- بدخوابی و بیدار شدن مکرر در شب؛
- تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر؛
- کم شدن اشتها یا گریه هنگام شیر خوردن، چون مکیدن و بلعیدن فشار گوش را بیشتر و درد را تشدید میکند؛
- بیتوجهی به برخی صداها یا پاسخ ندادن به صدا زدن؛
- بیحالی و کمانرژی بودن؛
- خروج مایع زرد، چرکی یا خونی از گوش، که میتواند نشانه پاره شدن پرده گوش باشد؛
- از دست دادن تعادل در کودکانی که راه میروند.
کشیدن گوش بهتنهایی همیشه به معنای عفونت نیست؛ برخی نوزادان هنگام دندان درآوردن یا خستگی هم این کار را میکنند. اگر کشیدن گوش با تب، بیقراری یا سرماخوردگی همراه باشد، احتمال عفونت بیشتر است.

عوامل خطر عفونت گوش در کودکان
برخی عوامل احتمال عفونت گوش را در نوزادان و کودکان بالا میبرند:
- رفتن به مهدکودک: به دلیل تماس بیشتر با ویروسهای سرماخوردگی؛
- قرار گرفتن در معرض دود سیگار و قلیان: دود، شیپور استاش را ملتهب میکند؛
- تغذیه با شیر خشک به جای شیر مادر؛
- شیر خوردن با شیشه در حالت خوابیده: بهخصوص وقتی شیشه شیر را به چیزی تکیه میدهند و نوزاد بهتنهایی شیر میخورد؛
- استفاده زیاد از پستانک، بهخصوص بعد از ۶ ماهگی؛
- سابقه خانوادگی عفونتهای مکرر گوش؛
- فصل سرد سال: عفونت گوش در زمستان شایعتر است؛
- آلرژی و التهاب مزمن بینی؛
- شکاف کام و برخی ناهنجاریهای صورت؛
- پسر بودن: عفونت گوش در پسرها کمی شایعتر است.
درمان عفونت گوش میانی نوزادان
پزشک با معاینه پرده گوش به وسیله «اتوسکوپ» تشخیص میدهد که آیا عفونت وجود دارد یا نه. پرده گوش قرمز و برآمده، نشانه عفونت گوش میانی است. درمان به سن کودک و شدت علائم بستگی دارد.
آیا عفونت گوش نوزاد آنتیبیوتیک میخواهد؟
بسیاری از عفونتهای گوش، بهخصوص در کودکان بزرگتر، طی ۲ تا ۳ روز خودبهخود بهتر میشوند. بر اساس راهنمای آکادمی اطفال آمریکا:
- نوزادان زیر ۶ ماه: تقریبا همیشه آنتیبیوتیک دریافت میکنند؛
- کودکان ۶ تا ۲۳ ماه: اگر عفونت در هر دو گوش باشد، یا علائم شدید باشد (تب ۳۹ درجه یا بالاتر، درد متوسط تا شدید، یا درد بیش از ۴۸ ساعت)، آنتیبیوتیک تجویز میشود. اگر فقط یک گوش درگیر باشد و علائم خفیف باشد، پزشک ممکن است ۴۸ تا ۷۲ ساعت صبر و کودک را دوباره معاینه کند؛
- کودکان ۲ سال به بالا: در علائم خفیف، معمولا «صبر و پیگیری» و کنترل درد کافی است.
داروی انتخابی اول معمولا آموکسیسیلین است. اگر پزشک آنتیبیوتیک تجویز کرد، دوره درمان را کامل کنید، حتی اگر حال کودک زودتر بهتر شد. هرگز از آنتیبیوتیکهای باقیمانده از دفعات قبل استفاده نکنید. اگر ۴۸ تا ۷۲ ساعت پس از شروع درمان یا دوره صبر، حال کودک بهتر نشد یا بدتر شد، دوباره به پزشک مراجعه کنید.
کنترل تب و درد
مسکن مهمترین بخش درمان است، چه کودک آنتیبیوتیک بگیرد چه نگیرد:
- استامینوفن (پاراستامول): با دوز مناسب وزن کودک. در نوزادان زیر ۳ ماه، قبل از دادن هر دارویی با پزشک مشورت کنید؛
- ایبوپروفن: معمولا برای کودکان ۶ ماه به بالا و با دوز مناسب وزن؛ در کودکان مبتلا به آسم قبل از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید؛
- آسپرین ندهید: آسپرین برای کودکان و نوجوانان زیر ۱۶ سال ممنوع است.
استامینوفن و ایبوپروفن را بدون توصیه پزشک همزمان ندهید.
لوله تهویه گوش برای عفونتهای مکرر
اگر کودک دچار عفونتهای مکرر گوش شود، یعنی ۳ عفونت در ۶ ماه یا ۴ عفونت در یک سال که یکی از آنها در ۶ ماه اخیر بوده، پزشک ممکن است کودک را به متخصص گوش، حلق و بینی ارجاع دهد. متخصص ممکن است جراحی کوچکی به نام «گذاشتن لوله تهویه» (تیوب) را پیشنهاد کند که به تخلیه مایع از گوش میانی کمک میکند.
مراقبتهای خانگی بیخطر برای عفونت گوش نوزاد
این روشها جایگزین معاینه پزشک نیستند، اما به راحتی نوزاد کمک میکنند:
۱- کمپرس گرم یا سرد
یک پارچه نخی تمیز را در آب ولرم یا خنک خیس کنید، آبش را بگیرید و به مدت چند دقیقه بهآرامی روی گوش (بیرون گوش) نوزاد بگذارید. برخی کودکان گرما و برخی سرما را بیشتر دوست دارند.
- همیشه قبل از استفاده، دمای پارچه را روی مچ دست خودتان امتحان کنید؛ پوست نوزاد خیلی زود میسوزد؛
- از کیسه آب گرم، نمک داغ، برنج داغ یا وسایلی که در مایکروفر گرم شدهاند استفاده نکنید، چون خطر سوختگی دارند؛
- یخ را هرگز مستقیم روی پوست نوزاد نگذارید.

۲- شیردهی و مایعات کافی
به شیر دادن ادامه دهید تا نوزاد دچار کمآبی نشود. اگر نوزاد هنگام شیر خوردن درد دارد، دفعات شیردهی را بیشتر و مدت هر بار را کوتاهتر کنید و او را کمی عمودیتر نگه دارید. شیر مادر حاوی پادتنهایی است که از نوزاد در برابر عفونتها محافظت میکند؛ تحقیقات نشان دادهاند تغذیه با شیر مادر در ۶ ماه اول زندگی، خطر عفونتهای مکرر گوش را کاهش میدهد.
۳- استراحت و آغوش
وقتی نوزاد بیدار است، نگه داشتن او در آغوش در حالت نیمهنشسته ممکن است فشار گوش را کمتر و او را آرامتر کند.
۴- خواب ایمن را تغییر ندهید
برخی منابع قدیمی توصیه میکنند برای کاهش درد گوش، زیر تشک نوزاد بالش بگذارید یا سر تخت را بالا ببرید. این کار برای نوزادان زیر یک سال توصیه نمیشود؛ آکادمی اطفال آمریکا تاکید میکند که نوزاد باید روی سطح صاف و سفت، به پشت بخوابد و هیچ چیزی زیر یا روی تشک برای بالا بردن سر او گذاشته نشود، چون سطح شیبدار خطر خفگی و مرگ ناگهانی نوزاد را افزایش میدهد. بالش هم نباید داخل تخت نوزاد باشد.
درمانهای خانگی که برای نوزاد توصیه نمیشوند
ریختن روغن سیر در گوش
در بسیاری از مقالات قدیمی، ریختن روغن سیر در گوش برای درمان عفونت توصیه شده است. اما عفونت گوش میانی پشت پرده گوش قرار دارد و قطرهای که در مجرای گوش ریخته میشود به محل عفونت نمیرسد. اگر پرده گوش پاره شده باشد، ریختن مواد خانگی در گوش ممکن است عفونت را بدتر کند و به گوش میانی آسیب بزند. روغن سیر خانگی همچنین ممکن است پوست حساس گوش نوزاد را تحریک کند یا بسوزاند.

روغن زیتون گرم در گوش
روغن زیتون ممکن است جرم گوش را نرم کند، اما شواهدی وجود ندارد که عفونت گوش میانی را درمان کند. NHS توصیه میکند هیچ روغن، قطره یا گوشپاککنی را بدون توصیه پزشک وارد گوش کودک نکنید. روغن داغ هم میتواند مجرای گوش و پرده گوش را بسوزاند. اگر از گوش کودک مایع یا چرک خارج میشود، هرگز چیزی داخل گوش نریزید.

کایروپراکتیک و ماساژ ستون فقرات
مطالعات انجامشده درباره درمان دستی ستون فقرات (کایروپراکتیک) برای عفونت گوش کودکان، کوچک و کمکیفیت بودهاند و شواهد معتبری برای اثربخشی آن وجود ندارد. این روش نباید جایگزین معاینه و درمان پزشکی شود.
پیشگیری از عفونت گوش میانی نوزادان
واکسنها را بهموقع بزنید
آکادمی اطفال آمریکا تزریق واکسن پنوموکوک را برای همه کودکان توصیه میکند. پنوموکوک یکی از شایعترین باکتریهای عامل عفونت گوش، ذاتالریه و مننژیت است. واکسن پنوموکوک در سال ۱۴۰۳ به برنامه ملی ایمنسازی ایران اضافه شده و در ۲، ۴ و ۱۲ ماهگی بهصورت رایگان تزریق میشود. واکسن سالانه آنفولانزا هم برای کودکان ۶ ماه به بالا با کاهش سرماخوردگی و آنفولانزا، به کاهش عفونت گوش کمک میکند.

نکات دیگر پیشگیری
- شیر مادر: در صورت امکان، دستکم ۶ ماه اول فقط شیر مادر بدهید؛
- دود ممنوع: نوزاد را در معرض دود سیگار، قلیان و هیچ نوع دودی قرار ندهید و در خانه و ماشین سیگار نکشید؛
- وضعیت درست شیر دادن با شیشه: نوزاد را در حالت نیمهعمودی نگه دارید و هرگز شیشه شیر را به بالش تکیه ندهید تا نوزاد بهتنهایی شیر بخورد؛
- استفاده محدود از پستانک، بهخصوص بعد از ۶ ماهگی؛
- شستن دستها: دستهای خود و کودک را مرتب بشویید تا سرماخوردگی کمتر منتقل شود؛
- دوری از افراد بیمار: تا جایی که ممکن است نوزاد را از افراد سرماخورده دور نگه دارید؛
- استفاده از لیوان: از حدود یکسالگی کمکم به جای شیشه شیر از لیوان استفاده کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در این موارد با پزشک کودک تماس بگیرید یا به او مراجعه کنید:
- نوزاد زیر ۶ ماه علائم عفونت گوش دارد؛
- درد گوش یا تب بیش از ۲ تا ۳ روز طول کشیده یا بدتر شده است؛
- از گوش کودک مایع، چرک یا خون خارج میشود؛
- کودک دچار عفونتهای مکرر گوش است؛
- به نظر میرسد کودک خوب نمیشنود یا گفتارش دیر شروع شده است.
فورا به اورژانس مراجعه کنید اگر:
- نوزاد زیر ۳ ماه تب ۳۸ درجه یا بالاتر دارد؛
- پشت گوش قرمز، متورم و دردناک است یا لاله گوش به سمت جلو رانده شده است؛
- کودک خیلی بیحال یا خوابآلود است، سفتی گردن دارد، استفراغ مکرر میکند یا تشنج کرده است؛
- صورت کودک یکطرفه افتاده یا کج شده است.

عوارض عفونت گوش درماننشده
بیشتر عفونتهای گوش بدون عارضه بهبود مییابند، اما گاهی این مشکلات ایجاد میشوند:
- پارگی پرده گوش: فشار مایع پشت پرده ممکن است باعث سوراخ شدن آن و خروج چرک یا خون از گوش شود. معمولا درد بعد از پارگی کمتر میشود و پرده گوش اغلب طی چند هفته خودبهخود ترمیم میشود، اما کودک باید حتما معاینه شود؛
- اوتیت میانی همراه با ترشح (گوش چسبناک): مایع ممکن است هفتهها تا ماهها پس از بهبود عفونت پشت پرده گوش باقی بماند و شنوایی را موقتا کم کند؛
- کاهش شنوایی و تاخیر گفتار: در عفونتهای مکرر یا مایع طولانیمدت؛
- ماستوئیدیت: عفونت استخوان پشت گوش که نیاز به درمان فوری دارد؛
- مننژیت: عفونت پردههای اطراف مغز که نادر اما بسیار خطرناک است؛
- کلستئاتوم: رشد غیرطبیعی پوست در گوش میانی به دنبال عفونتهای مکرر یا طولانی که میتواند به استخوانهای شنوایی آسیب بزند و نیاز به جراحی دارد.
سوالات متداول درباره عفونت گوش نوزاد
آیا عفونت گوش نوزاد مسری است؟
خود عفونت گوش مسری نیست، اما سرماخوردگی و ویروسهایی که باعث آن میشوند از فردی به فرد دیگر منتقل میشوند.
عفونت گوش نوزاد چند روز طول میکشد؟
بیشتر عفونتهای گوش طی ۳ روز بهتر میشوند، اما گاهی علائم تا یک هفته باقی میمانند. مایع پشت پرده گوش ممکن است چند هفته بیشتر باقی بماند.
آیا رفتن آب به گوش نوزاد هنگام حمام باعث عفونت گوش میانی میشود؟
خیر. پرده گوش سالم مانع رسیدن آب به گوش میانی میشود. آب ممکن است باعث عفونت گوش خارجی (گوش شناگران) شود که با عفونت گوش میانی فرق دارد. اگر کودک لوله تهویه دارد یا پرده گوشش پاره شده، درباره حمام و شنا از پزشک راهنمایی بگیرید.
آیا دندان درآوردن باعث عفونت گوش میشود؟
خیر. دندان درآوردن ممکن است باعث شود نوزاد گوشش را بکشد یا بیقرار باشد، اما باعث عفونت گوش نمیشود. اگر نوزاد تب دارد، به دندان درآوردن نسبت ندهید و با پزشک مشورت کنید.
جمعبندی
عفونت گوش میانی در نوزادان بسیار شایع است و معمولا به دنبال سرماخوردگی ایجاد میشود. کشیدن گوش، گریه و بیقراری، بدخوابی و تب از نشانههای آن هستند. نوزادان زیر ۶ ماه و کودکانی که علائم شدید دارند باید توسط پزشک معاینه شوند و معمولا آنتیبیوتیک دریافت میکنند؛ در کودکان بزرگتر با علائم خفیف، کنترل درد و صبر و پیگیری اغلب کافی است. برای کاهش درد از استامینوفن یا ایبوپروفن مناسب سن و کمپرس ولرم استفاده کنید و هیچ روغن، سیر یا ماده خانگی را داخل گوش نوزاد نریزید. شیر مادر، دوری از دود سیگار، واکسن پنوموکوک و آنفولانزا و شیر دادن در وضعیت درست، بهترین راههای پیشگیری هستند.
مطالب مرتبط را حتما مطالعه کنید:
- اگزما در کودکان و راههای درمان طبیعی در خانه
- یرقان (زردی نوزادان) چیست؟
- ۱۰ توصیه مهم برای مراقبت از نوزاد تازه متولد شده
منابع:
- NIDCD – Ear Infections in Children
- AAP – The Diagnosis and Management of Acute Otitis Media
- NHS – Colds, coughs and ear infections in children
- HealthyChildren.org (AAP) – Safe Sleep
- Johns Hopkins Medicine – Ear Infections in Babies and Toddlers
مطالب این مقاله جایگزین معاینه و مشاوره پزشک نیست. برای تشخیص و درمان عفونت گوش نوزاد، با پزشک کودک مشورت کنید.





