نکات کلیدی
آبلهمرغان یا واریسلا یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که با بثورات خارشدار و تاولهای کوچک روی پوست همراه است. این بیماری بیشتر در کودکان دیده میشود و معمولا طی یک تا دو هفته خودبهخود بهبود پیدا میکند، اما در بزرگسالان، خانمهای باردار، نوزادان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است شدید و خطرناک باشد. در این مقاله از دکتر چک بر اساس توصیههای سازمانهای معتبر بهداشتی، علائم، راه انتقال، درمان خانگی و دارویی آبلهمرغان، داروهایی که نباید مصرف شوند و واکسن آبلهمرغان را توضیح میدهیم.
ویدیو آبلهمرغان
آبلهمرغان چیست و چگونه منتقل میشود؟
آبلهمرغان توسط ویروس «واریسلا زوستر» ایجاد میشود. این ویروس از راه هوا (عطسه، سرفه و تنفس) و تماس با مایع داخل تاولها منتقل میشود و بسیار مسری است؛ حدود ۹۰ درصد افرادی که ایمنی ندارند، پس از تماس نزدیک با فرد بیمار مبتلا میشوند.
معمولا ۱ تا ۳ هفته پس از ورود ویروس به بدن، علائم ظاهر میشوند. فرد بیمار از ۱ تا ۲ روز قبل از ظاهر شدن دانهها تا زمانی که همه تاولها خشک و دلمه شوند، مسری است؛ این زمان معمولا حدود ۵ تا ۷ روز پس از شروع بثورات است.
پس از بهبود آبلهمرغان، ویروس از بدن خارج نمیشود و بهصورت خاموش در اعصاب باقی میماند. ممکن است سالها بعد، بهخصوص در سنین بالا یا هنگام ضعف سیستم ایمنی، دوباره فعال شود و بیماری «زونا» را ایجاد کند.
علائم و مراحل آبلهمرغان
یک تا دو روز قبل از ظاهر شدن دانهها، بهخصوص در کودکان بزرگتر و بزرگسالان، ممکن است تب، خستگی، سردرد، بیاشتهایی و احساس کسالت وجود داشته باشد. سپس بثورات در سه مرحله ظاهر میشوند:
- دانههای قرمز برجسته: معمولا ابتدا روی قفسه سینه، شکم، پشت و صورت ظاهر میشوند و بعد به سراسر بدن، از جمله پوست سر، داخل دهان و ناحیه تناسلی گسترش پیدا میکنند؛
- تاولهای پر از مایع: طی ۱۲ تا ۲۴ ساعت، دانهها به تاولهای کوچک و بسیار خارشدار تبدیل میشوند؛
- دلمه یا پوسته: تاولها میترکند، خشک میشوند و دلمه میبندند.
دانههای جدید معمولا تا چند روز ظاهر میشوند؛ به همین دلیل در یک زمان، دانه، تاول و دلمه کنار هم دیده میشوند. یک فرد مبتلا معمولا ۲۵۰ تا ۵۰۰ ضایعه پوستی دارد. در پوستهای تیرهتر، قرمزی دانهها ممکن است کمتر دیده شود. دلمهها معمولا طی یک تا دو هفته میافتند.

درمان آبلهمرغان در خانه
آبلهمرغان در کودکان سالم معمولا درمان خاصی ندارد و خودبهخود بهبود مییابد. هدف درمان خانگی، کنترل تب، کاهش خارش، جلوگیری از عفونت زخمها و کمک به استراحت بیمار است.
کنترل تب و درد
برای کاهش تب و درد از استامینوفن (پاراستامول) استفاده کنید. برای کودکان، از فرم مخصوص کودکان (شربت یا قطره) و طبق دوز مناسب سن و وزن کودک یا دستور پزشک استفاده کنید.
هشدار مهم:
- ایبوپروفن ندهید: مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مثل ایبوپروفن در آبلهمرغان ممکن است خطر عفونتهای شدید پوست و بافتهای زیر پوست را افزایش دهد. این دارو را فقط در صورتی مصرف کنید که پزشک توصیه کرده باشد؛
- آسپرین ندهید: هرگز به کودکان و نوجوانان زیر ۱۶ سال آسپرین ندهید. مصرف آسپرین در عفونتهای ویروسی مثل آبلهمرغان میتواند باعث «سندرم رای» شود؛ یک بیماری نادر اما بسیار خطرناک که به کبد و مغز آسیب میزند.
تسکین خارش
- لوسیون کالامین: به تسکین خارش کمک میکند. آن را بهآرامی روی دانهها بزنید. کالامین وقتی خشک شود اثرش کم میشود و ممکن است پوست را خشک کند؛ پس در کنار آن از مرطوبکننده ملایم هم استفاده کنید؛
- حمام آب خنک یا ولرم: حمام کردن در آبلهمرغان اشکالی ندارد و حتی به تمیز ماندن زخمها و کاهش خارش کمک میکند. میتوانید یک فنجان جوششیرین یا جو دوسر کلوئیدی (پودرشده) به آب وان اضافه کنید. بعد از حمام، پوست را با حوله بهآرامی خشک کنید و آن را نمالید؛
- کمپرس سرد: یخ را در حوله بپیچید و چند دقیقه روی نواحی خارشدار بگذارید؛ هرگز یخ را مستقیم روی پوست نگذارید؛
- آنتیهیستامین خوراکی: داروهایی مثل کلرفنیرامین ممکن است به کاهش خارش، بهخصوص در شب، کمک کنند. این داروها معمولا برای کودکان بالای یک سال استفاده میشوند و ممکن است خوابآلودگی ایجاد کنند. دوز مناسب را از پزشک یا داروساز بپرسید. از مالیدن کرمهای آنتیهیستامین روی سطح وسیعی از پوست کودک خودداری کنید؛
- منحرف کردن ذهن: بازی، کتاب یا فیلم میتواند تمرکز کودک را از خارش دور کند.
حتما بخوانید: علت خارش زیر بغل چیست؟ چه بیماریهایی باعث این خارش میشوند؟
جلوگیری از خاراندن زخمها
خاراندن دانهها میتواند باعث خونریزی، عفونت باکتریایی و باقی ماندن جای زخم شود. این نکات کمک میکنند:
- ناخنها را کوتاه و تمیز نگه دارید؛
- شبها دستکش یا جوراب نخی به دست کودک بپوشانید؛
- لباسهای گشاد و نخی بپوشید؛
- از گرم شدن بیش از حد و عرق کردن پرهیز کنید، چون خارش را بیشتر میکند؛
- دستها را مرتب بشویید تا میکروبها به زخمها منتقل نشوند.
درمان زخمهای دهان
دانههای آبلهمرغان داخل دهان میتوانند غذا خوردن را دردناک کنند. غذاهای نرم و سرد مثل ماست، سوپ ولرم و پوره بدهید و از غذاهای شور، ترش، تند و سفت پرهیز کنید. بستنی یخی و مکیدن تکههای کوچک یخ (برای کودکان بزرگتر) درد را کم میکند و به نوشیدن مایعات کمک میکند. کودکان بزرگتر و بزرگسالان میتوانند با آب نمک ولرم غرغره کنند.
مایعات کافی و تغذیه
بیمار باید مایعات کافی بنوشد تا دچار کمآبی نشود، بهخصوص اگر تب دارد یا به دلیل زخم دهان کمتر غذا میخورد. رژیم غذایی خاصی برای آبلهمرغان لازم نیست و شواهدی وجود ندارد که پرهیز از غذاهای خاص، بیماری را زودتر خوب کند.
درمان دارویی آبلهمرغان: داروی ضدویروس
در افرادی که در معرض آبلهمرغان شدید هستند، پزشک ممکن است داروی ضدویروس مثل آسیکلوویر یا والاسیکلوویر تجویز کند. این داروها بیشترین اثر را وقتی دارند که در ۲۴ ساعت اول پس از ظاهر شدن دانهها شروع شوند و شدت و طول دوره بیماری را کاهش میدهند. این گروهها شامل این افراد هستند:
- نوجوانان ۱۳ سال به بالا و بزرگسالانی که واکسن نزدهاند؛
- افراد مبتلا به بیماریهای مزمن پوستی (مثل اگزما) یا ریوی (مثل آسم)؛
- افرادی که کورتون مصرف میکنند یا تحت درمان طولانی با آسپرین هستند؛
- خانمهای باردار؛
- افراد با سیستم ایمنی ضعیف که معمولا به درمان ضدویروس تزریقی در بیمارستان نیاز دارند.
برای کودکان سالم، داروی ضدویروس بهطور معمول لازم نیست. واکسن آبلهمرغان هم درمان بیماری نیست؛ بلکه برای پیشگیری است.
عوارض آبلهمرغان
بیشتر کودکان بدون عارضه بهبود مییابند، اما گاهی عوارض جدی ایجاد میشود:
- عفونت باکتریایی پوست: شایعترین عارضه در کودکان، معمولا به دلیل خاراندن زخمها؛
- جای زخم: بهخصوص اگر دلمهها کنده شوند یا زخمها عفونت کنند؛
- ذاتالریه (پنومونی): در بزرگسالان، خانمهای باردار و افراد سیگاری شایعتر است؛
- درگیری مغز: مثل التهاب مغز یا اختلال تعادل؛
- کمآبی بدن؛
- زونا در سالهای بعد.
آبلهمرغان در بارداری و نوزادان
آبلهمرغان در بارداری ممکن است برای مادر شدیدتر باشد و خطر ذاتالریه را بالا ببرد. ابتلا در ۲۰ هفته اول بارداری، در موارد نادر، میتواند باعث ناهنجاریهای جنین شود و ابتلای مادر در چند روز قبل یا بعد از زایمان ممکن است باعث آبلهمرغان شدید در نوزاد شود. اگر باردار هستید، سابقه آبلهمرغان یا واکسن ندارید و با فرد مبتلا تماس داشتهاید، فورا به پزشک اطلاع دهید؛ داروهای پیشگیرانه یا ضدویروس در صورت استفاده سریع میتوانند خطر را کاهش دهند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
این افراد باید بهمحض مشاهده اولین علائم آبلهمرغان یا پس از تماس با فرد مبتلا، با پزشک تماس بگیرند:
- خانمهای باردار؛
- نوزادان زیر یک ماه؛
- نوجوانان ۱۳ سال به بالا و بزرگسالان؛
- افراد با سیستم ایمنی ضعیف (مثلا بیماران تحت شیمیدرمانی)؛
- افراد مبتلا به بیماریهای مزمن ریه یا پوست؛
- افرادی که کورتون مصرف میکنند.
همچنین در صورت بروز این علائم فورا به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید:
- تب بالا یا تبی که بیش از چهار روز طول بکشد یا بعد از بهبود دوباره برگردد؛
- قرمزی، گرمی، تورم یا درد شدید اطراف دانهها یا خروج چرک از آنها؛
- تنگی نفس، سرفه شدید یا درد قفسه سینه؛
- خوابآلودگی شدید، گیجی، سختی در بیدار شدن، مشکل در راه رفتن یا تشنج؛
- سفتی گردن، سردرد شدید یا استفراغ مکرر؛
- درد شدید شکم؛
- دانههای نزدیک یا داخل چشم؛
- علائم کمآبی مثل ادرار خیلی کم یا خشکی شدید دهان.
پیشگیری از آبلهمرغان
واکسن آبلهمرغان
واکسن آبلهمرغان بهترین راه پیشگیری از این بیماری است. این واکسن معمولا در دو دوز تزریق میشود؛ دوز اول در ۱۲ تا ۱۵ ماهگی و دوز دوم در ۴ تا ۶ سالگی. اثربخشی واکسن پس از دو دوز حدود ۹۲ تا ۹۸ درصد است و حتی یک دوز آن تقریبا بهطور کامل از آبلهمرغان شدید پیشگیری میکند. نوجوانان ۱۳ سال به بالا و بزرگسالانی که ایمنی ندارند، دو دوز را با فاصله ۴ تا ۸ هفته دریافت میکنند. افراد واکسینهشده در موارد کمی ممکن است به آبلهمرغان مبتلا شوند، اما بیماری آنها معمولا خفیف است.
اگر فردی که ایمنی ندارد با بیمار مبتلا تماس داشته باشد، تزریق واکسن طی ۳ و حداکثر ۵ روز پس از تماس میتواند از بیماری پیشگیری کند یا آن را خفیفتر کند.
واکسن آبلهمرغان در ایران: بر اساس آخرین اطلاعات منتشرشده، واکسن آبلهمرغان در برنامه واکسیناسیون همگانی کودکان ایران قرار ندارد و فقط برای گروههای خاص بهصورت رایگان تهیه میشود؛ هرچند کمیته کشوری ایمنسازی در حال بررسی افزودن آن به برنامه کشوری است. برای اطلاع از امکان تزریق این واکسن برای فرزندتان، با پزشک کودک یا مرکز بهداشت مشورت کنید. واکسن آبلهمرغان واکسن زنده است و نباید در دوران بارداری یا برای افراد با ضعف شدید سیستم ایمنی تزریق شود.
جلوگیری از انتقال بیماری
کودک مبتلا را تا زمانی که همه دانهها خشک و دلمه شوند، که معمولا حدود ۵ روز پس از ظاهر شدن دانهها است، به مدرسه یا مهدکودک نفرستید. بزرگسالان مبتلا هم تا آن زمان سر کار نروند. تا خشک شدن کامل دانهها، بیمار را از خانمهای باردار، نوزادان و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی دور نگه دارید.
جای زخم آبلهمرغان
بیشتر دانههای آبلهمرغان بدون جای زخم بهبود پیدا میکنند. برای پیشگیری از جای زخم، دلمهها را نکنید و نخارانید، زخمها را تمیز نگه دارید و بعد از بهبود، از پوست تازه در برابر آفتاب محافظت کنید. لکههای صورتی یا تیره بعد از بهبود معمولا طی چند ماه کمرنگ میشوند. برای جای زخمهای فرورفته و ماندگار، روشهای پزشکی مثل میکرونیدلینگ یا لیزر با نظر متخصص پوست کمککنندهاند.
حتما بخوانید: میکرونیدلینگ چیست؟ عوارض، مزایا و مراقبتهای بعد از بازسازی پوست
سوالات متداول درباره آبلهمرغان
آیا میتوان دو بار به آبلهمرغان مبتلا شد؟
بیشتر افراد پس از یک بار ابتلا، تا آخر عمر در برابر آبلهمرغان ایمن میشوند و ابتلای دوباره نادر است. اما ویروس در بدن باقی میماند و ممکن است سالها بعد به شکل زونا فعال شود.
آبلهمرغان چند روز مسری است؟
از یک تا دو روز قبل از ظاهر شدن دانهها تا زمانی که همه دانهها دلمه ببندند؛ یعنی معمولا حدود ۵ تا ۷ روز پس از شروع بثورات.
آیا حمام کردن در آبلهمرغان مضر است؟
خیر. برخلاف باور قدیمی، حمام با آب خنک یا ولرم به کاهش خارش و تمیز ماندن زخمها کمک میکند. فقط پوست را بعد از حمام بهآرامی خشک کنید و از آب داغ استفاده نکنید.
بهترین داروی تب آبلهمرغان چیست؟
استامینوفن (پاراستامول) با دوز مناسب سن و وزن. از ایبوپروفن و آسپرین استفاده نکنید، مگر اینکه پزشک بهطور خاص توصیه کرده باشد.
جمعبندی
آبلهمرغان یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که در کودکان سالم معمولا طی یک تا دو هفته خوب میشود. برای کنترل تب از استامینوفن استفاده کنید و از ایبوپروفن و آسپرین پرهیز کنید. لوسیون کالامین، حمام خنک با جو دوسر یا جوششیرین، آنتیهیستامین خوراکی و کوتاه نگه داشتن ناخنها به کاهش خارش و پیشگیری از عفونت کمک میکنند. بزرگسالان، نوجوانان بالای ۱۳ سال، خانمهای باردار، نوزادان و افراد با سیستم ایمنی ضعیف باید زود به پزشک مراجعه کنند، چون ممکن است به داروی ضدویروس نیاز داشته باشند. واکسن آبلهمرغان مؤثرترین راه پیشگیری از این بیماری است.
منابع:
- NHS – Chickenpox
- CDC – Chickenpox Vaccine Considerations
- MSD Manual – Chickenpox
- The Pharmaceutical Journal – Chickenpox: symptoms, treatment and complications
مطالب این مقاله جایگزین مشاوره پزشکی نیست. برای تشخیص و درمان آبلهمرغان، بهخصوص در نوزادان، بزرگسالان و خانمهای باردار، با پزشک مشورت کنید.





