نکات کلیدی
دیابت بیماریای است که در آن قند خون بالاتر از حد طبیعی میماند؛ یا به این دلیل که بدن انسولین کافی تولید نمیکند (دیابت نوع ۱) یا به این دلیل که سلولها به انسولین خوب پاسخ نمیدهند (دیابت نوع ۲). قند خون بالا به مرور روی اعصاب، رگها و پوست اثر میگذارد و یکی از مشکلات شایع افراد دیابتی، خارش پوست است. خارش گاهی حتی اولین نشانه دیابت تشخیصدادهنشده است. در این مقاله از دکتر چک بر اساس منابع آکادمی پوست آمریکا (AAD) و انجمن دیابت آمریکا (ADA)، علتهای خارش در دیابت، بیماریهای پوستی مرتبط، روشهای درمان و مراقبت از پوست را توضیح میدهیم.
آیا خارش پوست نشانه دیابت است؟
خارش پوست بهتنهایی علامت اختصاصی دیابت نیست و دلایل زیادی دارد، اما در افراد دیابتی شایعتر است. مطالعات مختلف میزان خارش در افراد دیابتی را حدود ۱۸ تا ۲۸ درصد گزارش کردهاند. همچنین در یک مطالعه ژاپنی، خارش تنه بدون علت مشخص در افراد دیابتی تقریبا چهار برابر افراد غیردیابتی همسن بود (۱۱.۳ در برابر ۲.۹ درصد) و با آسیب اعصاب ناشی از دیابت ارتباط داشت.
اگر خارش پوست همراه با علائمی مثل تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خستگی، کاهش وزن بیدلیل، تاری دید یا عفونتهای مکرر قارچی است، بهتر است آزمایش قند خون بدهید. بیشتر بخوانید: علائم دیابت نوع ۲.
خارش در افراد دیابتی را نباید نادیده گرفت؛ خاراندن پوست خشک میتواند باعث ایجاد خراش و زخم شود و چون زخمها در افراد دیابتی دیرتر خوب میشوند و راحتتر عفونت میکنند، یک خارش ساده ممکن است به مشکل جدیتر تبدیل شود.
علت خارش پوست در افراد دیابتی

۱- خشکی پوست
خشکی پوست شایعترین علت خارش در دیابت است. قند خون بالا باعث میشود بدن آب بیشتری از راه ادرار دفع کند و پوست خشک شود. آسیب اعصاب هم میتواند ترشح عرق را کم کند. در یک مطالعه ایتالیایی روی ۳۰۰ بیمار دیابتی نوع ۲، بیش از ۸۰ درصد آنها خشکی پوست داشتند که بیشتر در پاها و ساق پا بود.
۲- آسیب اعصاب (نوروپاتی دیابتی)
قند خون بالا در طول زمان به اعصاب، بهخصوص اعصاب پاها و دستها، آسیب میزند. این آسیب که «پلینوروپاتی» یا «نوروپاتی محیطی» نامیده میشود، علاوه بر بیحسی، سوزنسوزن شدن و سوزش، ممکن است باعث خارش هم شود. در این حالت، پوست ظاهر عادی دارد اما فرد احساس خارش میکند، چون پیامهای عصبی بهدرستی منتقل نمیشوند. نوروپاتی همچنین باعث میشود فرد زخمهای پا را حس نکند؛ به همین دلیل معاینه روزانه پاها اهمیت زیادی دارد.
۳- گردش خون ضعیف
دیابت به مرور رگهای کوچک را آسیب میزند و جریان خون پوست، بهخصوص در ساق و پاها، کم میشود. انجمن دیابت آمریکا میگوید وقتی علت خارش گردش خون ضعیف باشد، بیشترین خارش معمولا در قسمتهای پایینی پاها است. سرد بودن پاها و دیر خوب شدن زخمها از نشانههای دیگر گردش خون ضعیف هستند.
۴- عفونتهای قارچی
قند بالا محیط مناسبی برای رشد قارچها ایجاد میکند. دو نوع عفونت قارچی در افراد دیابتی شایع است:
- عفونت مخمری (کاندیدا): معمولا در چینهای گرم و مرطوب پوست، مثل زیر سینهها، کشاله ران، زیر بغل، بین انگشتان، گوشههای لب و اطراف ناخنها ایجاد میشود. پوست قرمز، مرطوب و بسیار خارشدار میشود و ممکن است تاولهای ریز یا پوستهپوسته شدن داشته باشد. عفونت قارچی ناحیه تناسلی هم در افراد دیابتی، بهخصوص زنان، شایع است؛
- عفونتهای قارچی کچلی (درماتوفیت): مثل «پای ورزشکار» بین انگشتان پا و «کچلی کشاله ران» که با لکههای قرمز، حلقوی، التهاب و خارش همراه است.
۵- بیماریهای کلیه و کبد
دیابت درماننشده میتواند به کلیهها آسیب بزند. در نارسایی پیشرفته کلیه، مواد زائد در خون جمع میشوند و خارش شدید و منتشر ایجاد میکنند. بیماری کبد چرب که در دیابت نوع ۲ شایع است، در مراحل پیشرفته ممکن است با مشکلات کبد و خارش همراه باشد.
۶- عوارض داروهای دیابت
برخی داروهای دیابت ممکن است بهطور غیرمستقیم باعث خارش شوند:
- مهارکنندههای SGLT2 (مثل امپاگلیفلوزین و داپاگلیفلوزین): این داروها قند را از راه ادرار دفع میکنند و خطر عفونت قارچی ناحیه تناسلی را ۲ تا ۳ برابر میکنند که با خارش و سوزش همراه است؛
- مهارکنندههای DPP-4 یا گلیپتینها (مثل سیتاگلیپتین و ویلداگلیپتین): در موارد نادر با «پمفیگوئید تاولی» مرتبطاند؛ یک بیماری خودایمنی که معمولا در سالمندان با خارش شدید شروع میشود و بعد تاولهای بزرگ ایجاد میکند؛
- انسولین: گاهی در محل تزریق خارش، قرمزی یا برجستگی ایجاد میکند.
توجه: اگر فکر میکنید خارش از داروی دیابت است، دارو را خودسرانه قطع نکنید. با پزشک مشورت کنید تا در صورت لزوم داروی دیگری جایگزین شود.
۷- عوامل محیطی
حمام با آب داغ، صابونها و شویندههای قوی، محصولات عطردار، هوای سرد و خشک زمستان و بخاری و شوفاژ، خشکی پوست و خارش را بیشتر میکنند.
بیماریهای پوستی مرتبط با دیابت

افراد دیابتی علاوه بر عفونتهای قارچی و باکتریایی، بیشتر در معرض برخی بیماریهای پوستی خاص هستند. برخی از آنها خارش دارند و برخی نه:
- زانتوماتوز انفجاری (Eruptive xanthomatosis): وقتی دیابت کنترلنشده باعث بالا رفتن شدید تریگلیسرید خون شود، برجستگیهای سفت، زرد و به اندازه نخود با هاله قرمز روی پوست ظاهر میشوند؛ معمولا روی باسن، پشت دستها و پاها، بازوها و رانها. این برجستگیها معمولا دردناک و خارشدارند و با کنترل قند و چربی خون، طی چند هفته از بین میروند. این بیماری را میتوان هم در دیابت نوع ۱ و هم نوع ۲ دید؛
- نکروبیوز لیپوئیدیکا (NLD): لکههای برجسته کوچک که بهآرامی بزرگ میشوند و به پلاکهای زرد، قرمز، قهوهای یا بنفش تبدیل میشوند. وسط آنها پوست براق، نازک و مومیشکل است و رگهای خونی دیده میشوند. بیشتر روی ساق پا ایجاد میشوند و معمولا خارش یا درد ندارند، اما ممکن است زخم شوند؛
- درموپاتی دیابتی (لکههای ساق پا): لکههای قهوهای روشن، گرد و کمی فرورفته روی ساق پا که بیخطرند و خارش و درد ندارند؛
- تاولهای دیابتی: تاولهای بدون درد که بهندرت روی پشت انگشتان، دستها و پاها ایجاد میشوند؛
- آکانتوز نیگریکانس: لکههای تیره و مخملی روی پشت گردن، زیر بغل یا کشاله ران که نشانه مقاومت به انسولین و اغلب پیشدیابت است؛
- عفونتهای باکتریایی: مثل گلمژه، کورک و عفونت اطراف ناخن که در افراد دیابتی شایعترند و با گرمی، تورم، قرمزی و درد همراه هستند.
علائم و محل خارش در دیابت

محل و نوع خارش به علت آن بستگی دارد:
- خارش ساق و پاها: معمولا ناشی از خشکی پوست، گردش خون ضعیف یا نوروپاتی است. در نوروپاتی، خارش اغلب با بیحسی، گزگز یا سوزش همراه است و شبها بدتر میشود؛
- خارش چینهای پوست و ناحیه تناسلی: بیشتر به دلیل عفونت قارچی است؛
- خارش تنه بدون ضایعه پوستی: ممکن است با نوروپاتی مرتبط باشد؛
- خارش منتشر در تمام بدن: ممکن است ناشی از خشکی شدید پوست، بیماری کلیه، بیماری کبد یا واکنش دارویی باشد.
خارش شدید میتواند خواب را مختل کند و کیفیت زندگی را پایین بیاورد. خاراندن مکرر هم باعث زخم، تیره شدن و ضخیم شدن پوست میشود.
درمان خارش پوست در افراد دیابتی

کنترل قند خون
مهمترین قدم، کنترل قند خون است. قند خون متعادل از خشکی پوست، عفونتهای قارچی و آسیب اعصاب و رگها پیشگیری میکند و برخی مشکلات پوستی مثل زانتوماتوز انفجاری با کنترل قند و چربی خون کاملا برطرف میشوند.
مراقبت روزانه از پوست
- با آب ولرم و کوتاه حمام کنید و از آب داغ پرهیز کنید؛
- از صابونهای ملایم و مرطوبکننده استفاده کنید و حمام کف یا شویندههای قوی را کنار بگذارید؛
- بعد از حمام، پوست را با حوله بهآرامی خشک کنید و بین انگشتان پا را کاملا خشک کنید؛
- تا چند دقیقه بعد از حمام که پوست هنوز کمی مرطوب است، کرم یا لوسیون مرطوبکننده بزنید. مرطوبکنندههای بدون عطر و حاوی اوره یا لاکتیک اسید برای پوست خشک پا مناسباند؛
- بین انگشتان پا لوسیون نزنید، چون رطوبت اضافه رشد قارچ را تشدید میکند؛
- از محصولات عطردار و رنگدار پرهیز کنید؛
- لباس نخی و گشاد بپوشید و جورابها را هر روز عوض کنید؛
- در زمستان از دستگاه بخور برای مرطوب کردن هوای خانه استفاده کنید؛
- آب کافی بنوشید؛
- ناخنها را کوتاه نگه دارید و تا حد امکان پوست را نخارانید.
درمان پزشکی
درمان دارویی به علت خارش بستگی دارد و باید توسط پزشک تعیین شود:
- عفونت قارچی: کرمهای ضدقارچ و در موارد شدیدتر قرص ضدقارچ؛
- خارش ناشی از نوروپاتی: پزشک ممکن است کرم کپسایسین یا داروهایی مثل گاباپنتین یا پرگابالین را تجویز کند؛
- التهاب پوست: گاهی کرمهای کورتون برای مدت کوتاه تجویز میشوند. استفاده طولانی و خودسرانه از کورتون، پوست را نازک میکند و در افراد دیابتی خطر عفونت را بالا میبرد؛
- بیماری کلیه یا کبد: درمان بیماری زمینهای و داروهای مخصوص خارش.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر دیابت دارید، در این موارد به پزشک یا متخصص پوست مراجعه کنید:
- خارش بعد از ۲ هفته مراقبت خانگی بهتر نشده است؛
- خارش آنقدر شدید است که خواب یا کارهای روزانه را مختل میکند؛
- زخم، ترک یا خراشی روی پا دارید، بهخصوص اگر قرمز، گرم، متورم یا چرکی است؛
- خارش ناحیه تناسلی همراه با ترشح یا سوزش دارید؛
- برجستگیهای زرد، لکههای جدید یا تاول روی پوست ظاهر شده است؛
- خارش در تمام بدن همراه با زردی پوست و چشم، ادرار تیره یا تورم پاها دارید؛
- خارش بعد از شروع یک داروی جدید شروع شده است.
همچنین اگر دیابت ندارید اما خارش پوست همراه با علائم دیگر دیابت دارید، آزمایش قند خون بدهید.
سوالات متداول درباره خارش پوست و دیابت
آیا خارش پا نشانه دیابت است؟
خارش پا علتهای زیادی دارد، اما در افراد دیابتی معمولا به دلیل خشکی پوست، گردش خون ضعیف، نوروپاتی یا قارچ پا است. اگر خارش با بیحسی یا گزگز همراه است، حتما به پزشک اطلاع دهید.
آیا خارش ناحیه تناسلی با دیابت ارتباط دارد؟
بله. قند بالا و برخی داروهای دیابت، خطر عفونت قارچی ناحیه تناسلی را بالا میبرند. عفونتهای قارچی مکرر ناحیه تناسلی گاهی اولین نشانه دیابت تشخیصدادهنشده است.
آیا با کنترل قند خون، خارش از بین میرود؟
در بسیاری از موارد بله، بهخصوص اگر علت آن خشکی پوست یا عفونت قارچی باشد. خارش ناشی از نوروپاتی ممکن است به درمانهای دیگری هم نیاز داشته باشد.
جمعبندی
خارش پوست در افراد دیابتی شایع است و علتهای مختلفی دارد: خشکی پوست، آسیب اعصاب، گردش خون ضعیف، عفونتهای قارچی، بیماری کلیه یا کبد و برخی داروها. کنترل قند خون، حمام کوتاه با آب ولرم، استفاده از مرطوبکننده بدون عطر (اما نه بین انگشتان پا) و معاینه روزانه پاها، پایه درمان و پیشگیری هستند. اگر خارش بعد از دو هفته بهتر نشد، یا زخم، علائم عفونت، تاول یا لکههای جدید پوستی دارید، به پزشک مراجعه کنید.
منابع:
- American Academy of Dermatology – Diabetes: 10 warning signs on your skin
- American Diabetes Association – Skin Complications
- Diabetes Care – Truncal Pruritus May Be a Symptom of Diabetic Polyneuropathy
- Genitourinary infection with SGLT2 inhibitors
- Medical News Today – Diabetes and itching
مطالب این مقاله جایگزین مشاوره پزشکی نیست. برای تشخیص علت خارش و درمان آن، با پزشک مشورت کنید.






سلام من ۱۷ سوال دارم و دیابت نوع یک هم مبتلا هستم الان به مدت ۲سال هست خارش در تمام قسمت های بدنم از سر تا پا دچار خارش شدید هستم که با آنتی هیستامین ها هم خوب نمیشود دکتر های زیادی رفتم اما فایده نداشت در قفسه سینه و کتفم جوشهای زیادی میزند لطفاً راهنمایی کنید
با سلام
تغذیه تون به چه صورت است؟
به پزشک تغذیه مراجعه کنید تا آزمایش های لازم از شما درخواست شود و اگر مشکل خاصی نبود با تغذیه مناسب مشکل برطرف گردد.
سلام ببخشید من دیابت ندارم ولی بدنم بسیار زیاد خارش داره اون هم در فصل پاییز و زمستان ولی در بقیه فصول سال خارش زیادی ندارم میدونید دلیلش چیه وباید چکار کنم؟
احتمالا آلرژی فصلی میباشد و استفاده از قرص های انتی هیستامین کمک کننده خواهد بود